بانک مرکزی یک قدم دیگر در مسیر الکترونیکی‌شدن چک برداشته است. بر اساس بخشنامه شماره ۰۵/۱۸۸۰۵۵ مورخ ۲۵ مهر ۱۴۰۵ که روز ۲۶ مهر به شبکه بانکی ابلاغ شد، بانک‌ها مکلف‌اند هنگام انتقال چک‌های کاغذی و الکترونیکی، رمز یکبارمصرف (OTP) را به سیم‌کارتی بفرستند که متعلق به خودِ شخص انتقال‌دهنده است. همین الزام برای تعیین وضعیت (تأیید یا رد) چک‌های الکترونیکی در درگاه‌های غیرحضوری مثل اپلیکیشن‌ها و اینترنت‌بانک هم برقرار است.
در نگاه اول یک تغییر فنی است، اما برای هر کسی که چک می‌دهد، چک می‌گیرد، چک ضمانت وام امضا می‌کند یا کسب‌وکاری با چک می‌چرخاند، پیامد مستقیم دارد. در ادامه ببینیم چه چیزی عوض شده و چه باید کرد.
بخشنامه تازه دقیقاً چه می‌گوید؟
- رمز یکبارمصرف برای انتقال همه چک‌ها: انتقال چک صیادی، چه کاغذی و چه الکترونیکی، باید با ارسال OTP به سیم‌کارت به نام شخص اقدام‌کننده انجام شود.
- کنترل مالکیت سیم‌کارت با شاهکار: همه درگاه‌های ارائه‌دهنده خدمات چک الکترونیکی باید بررسی کنند که شماره همراه واقعاً به کد ملی (یا شناسه ملی شرکت) ثبت‌شده در سامانه شاهکار تعلق دارد.
- رمز یکبارمصرف در تعیین وضعیت چک الکترونیکی: تأیید یا رد چک الکترونیکی دریافتی از طریق درگاه‌های غیرحضوری هم مشمول همین الزام است.
- جایگزین ساده‌تر برای مهر سازمانی شرکت‌ها: اشخاص حقوقی تا امروز برای ممهور کردن چک الکترونیکی به گواهی الکترونیکی مهر سازمانی و توکن سخت‌افزاری نیاز داشتند. حالا می‌توانند به‌عنوان روش دوم، از رمز یکبارمصرف ارسالی به سیم‌کارت شرکت یا بهره‌بردار استفاده کنند؛ انتخاب بین دو روش با خود مشتری است.
بانک مرکزی دلیل بخش آخر را بازخورد بانک‌ها درباره پیچیدگی صدور و نگهداری توکن، مشکلات توزیع گواهی مهر اشخاص حقوقی و هزینه‌های آن اعلام کرده است.
چه چیزی واقعاً تازه است؟
رمز یکبارمصرف در انتقال چک کاملاً بی‌سابقه نیست. بانک مرکزی پیش‌تر در بخشنامه ۶ تیر ۱۴۰۲ ارسال OTP را برای انتقال چک الکترونیکی در سامانه چکاد الزامی کرده بود. تفاوت بخشنامه جدید در دو نکته است: اول اینکه الزام به چک‌های کاغذی صیادی هم تعمیم یافته، و دوم اینکه صراحتاً گفته رمز باید به سیم‌کارتِ متعلق به خود شخص برود و مالکیت آن با شاهکار کنترل شود.
این یعنی ثبت انتقال چک با گوشی و سیم‌کارتی که به نام همسر، پدر یا کارمندتان است، دیگر نباید ممکن باشد. هدف روشن است: سخت‌تر کردن انتقال غیرمجاز چک از طریق حساب‌ها و اپلیکیشن‌هایی که در اختیار شخص دیگری قرار گرفته‌اند.
چک الکترونیکی در چند عدد
این بخشنامه در حالی صادر شده که استفاده از چک الکترونیکی در ماه‌های اخیر جهش کرده است. طبق آمار بانک مرکزی:
- شهریور ۱۴۰۵: ۸۶۳ هزار و ۷۰۷ فقره چک الکترونیکی صادر شد؛ در برابر ۴۵۱ هزار و ۳۸ فقره در تیر و ۷۰۰ هزار و ۵۸۶ فقره در مرداد.
- شش ماه نخست ۱۴۰۵: بیش از ۳ میلیون و ۸۴۹ هزار چک الکترونیکی صادر شد؛ رشد ۲۱۴ درصدی نسبت به یک میلیون و ۲۲۳ هزار فقره در مدت مشابه سال قبل.
- دسته‌چک الکترونیکی: یک میلیون و ۲۳۳ هزار و ۷۲۸ دسته‌چک الکترونیکی در شش ماه به اشخاص حقیقی داده شد؛ رشد بیش از ۱۹۱ درصدی.
- سهم از کل دسته‌چک‌ها: در شهریور، ۲۹٫۷۵ درصد دسته‌چک‌های اشخاص حقیقی الکترونیکی بوده است.
- کل چک‌های الکترونیکی صادرشده تا امروز: حدود ۱۰ میلیون فقره.
با این حال هنوز حدود ۷۰ درصد دسته‌چک‌های اشخاص حقیقی کاغذی است؛ به همین دلیل تعمیم رمز یکبارمصرف به چک کاغذی، دامنه اثر بخشنامه را چند برابر می‌کند.
یک میلیون چک برگشتی در یک ماه
آمار سامانه چکاوک نشان می‌دهد در مرداد ۱۴۰۵ بیش از ۸٫۳ میلیون فقره چک به ارزش حدود ۱٬۶۴۲ هزار میلیارد تومان بین بانک‌ها مبادله شد. از این تعداد ۸۷٫۶ درصد وصول شد، اما بیش از یک میلیون فقره چک به ارزش حدود ۲۳۱ هزار میلیارد تومان برگشت خورد؛ یعنی ۱۲٫۴ درصد تعداد و ۱۴٫۱ درصد مبلغ چک‌ها. تعداد چک‌های برگشتی نسبت به تیر ۳٫۱۴ درصد و مبلغ آن ۱۷ درصد بیشتر شد.
در اقتصادی که با رکود و تورم بالا دست‌وپنجه نرم می‌کند، چک برای بسیاری از کسب‌وکارها نقش اعتبار کوتاه‌مدت را دارد و برگشت آن زنجیره‌ای از بدهی ایجاد می‌کند. شفافیت سامانه صیاد و ثبت دقیق انتقال‌ها، دست‌کم معلوم می‌کند چک در هر لحظه دست چه کسی است.
پایان چک رمزدار؛ تغییر دیگری که باید بدانید
هم‌زمان، از ۷ مهر ۱۴۰۵ صدور چک رمزدار در شبکه بانکی ممنوع شده و بانک‌ها به‌جای آن چک تضمین‌شده صادر می‌کنند که از همین ماه به‌صورت آنی پرداخت می‌شود. از اول دی ۱۴۰۵ هم پذیرش و تبادل چک رمزدار در سامانه چکاوک ممنوع می‌شود و وصول چک‌های رمزدار قدیمی فقط با مراجعه ذی‌نفع به شعبه ممکن خواهد بود. اگر چک رمزدار قدیمی دارید، بهتر است تا پیش از دی تکلیف آن را روشن کنید.
برای شما چه تغییری می‌کند؟ چک‌لیست عملی
- مالکیت سیم‌کارت را بررسی کنید. شماره‌ای که در بانک و اپلیکیشن‌های پیچک یا همراه‌بانک ثبت کرده‌اید باید به نام خودتان باشد. اگر سال‌هاست با سیم‌کارتِ به نام یکی از اعضای خانواده کار می‌کنید، قبل از اینکه وسط یک معامله گیر کنید، آن را به نام خودتان منتقل کنید یا شماره‌ای به نام خودتان در بانک ثبت کنید.
- رمز یکبارمصرف را به هیچ‌کس ندهید. این رمز حالا معادل امضای شما برای انتقال چک است. هر تماس یا پیامی که با عنوان «کارشناس بانک» یا «ثبت وام» رمز را از شما بخواهد، کلاهبرداری است.
- چکی که می‌گیرید را در سامانه صیاد تأیید کنید. چک صیادی بدون ثبت و تأیید در سامانه، قابل انتقال یا وصول عادی نیست. پیش از تحویل کالا یا خدمت، ثبت چک به نام خودتان را در اپلیکیشن بانک یا پیچک ببینید و وضعیت اعتباری صادرکننده را استعلام کنید.
- چک ضمانت وام را دقیق ثبت کنید. بسیاری از وام‌های بانکی، از وام ازدواج تا وام‌های قرض‌الحسنه، چک یا سفته ضمانت می‌خواهند. اگر ضامن هستید یا چک ضمانت صادر می‌کنید، مبلغ، تاریخ و ذی‌نفع (بانک) را درست وارد کنید و نسخه ثبت را نگه دارید.
- اگر شرکت دارید، روش مهر را انتخاب کنید. برای صدور چک الکترونیکی شرکتی دیگر الزاماً به توکن نیاز ندارید؛ از بانک خود بپرسید درگاهش رمز یکبارمصرف را جایگزین مهر سازمانی کرده یا نه، و سیم‌کارت به نام شرکت یا بهره‌بردار مجاز را ثبت کنید.
- به جای دسته‌چک کاغذی، الکترونیکی بگیرید. چک الکترونیکی گم نمی‌شود، جعل امضای دستی ندارد و مثل دیگر چک‌ها در سامانه چکاوک حداکثر ظرف ۲۴ ساعت بین بانک‌ها مبادله می‌شود.
جمع‌بندی
بخشنامه ۲۵ مهر بانک مرکزی، انتقال چک را از یک کلیک ساده به عملیاتی تبدیل کرده که به هویت دیجیتال شخص و سیم‌کارت به نام او گره خورده است. برای بیشتر کاربران تنها کار لازم این است که مطمئن شوند شماره ثبت‌شده در بانک به نام خودشان است و رمز یکبارمصرف را با کسی به اشتراک نگذارند. برای شرکت‌ها هم خبر خوبی است، چون دردسر توکن و گواهی مهر کمتر می‌شود. با رشد سه‌برابری چک الکترونیکی و حذف چک رمزدار از دی‌ماه، به نظر می‌رسد دوران چک کاغذی سنتی رو به پایان است.
برای خواندن بیشتر در ویکی‌کردیت:
- راهنمای وام ازدواج ۱۴۰۵؛ مبلغ، شرایط، مدارک، ضامن و جدول اقساط
- خرید و فروش وام و امتیاز ممنوع شد؛ ۷ نشانه کلاهبرداری وام فوری
- بخشودگی جریمه دیرکرد وام ۱۴۰۵؛ کدام بانک‌ها جریمه را می‌بخشند؟
- تأمین مالی بدون پول نقد؛ گام و برات الکترونیکی
این مطلب جنبه آموزشی و خبری دارد؛ برای جزئیات اجرایی در هر بانک، اطلاعیه رسمی همان بانک را ببینید.