عصر پنجشنبه ۲۳ مهر ۱۴۰۵، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (اوفک) بسته تازه‌ای از تحریم‌ها را اعلام کرد که این بار مستقیماً سراغ زیرساخت مالی و ارزی رفته است: ۱۶ فرد و ۱۰ نهاد، شامل سه بانک، چند صرافی و شرکت تجاری. به گفته خزانه‌داری آمریکا، این اقدام بخشی از کارزار موسوم به «طرد اقتصادی» (Operation Economic Outcast) است که از ۲ شهریور اعلام شد و هدفش قطع مسیرهای دسترسی به دلار و انتقال درآمدهای نفتی است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، هم گفت فشارها «تا خالی شدن خزانه» ادامه خواهد داشت.
این خبر در روزی منتشر شد که بازارها تعطیل آخر هفته را پیش رو داشتند؛ بنابراین واکنش واقعی بازار ارز از شنبه دیده می‌شود. در ادامه، بدون هیجان و با تکیه بر اسناد منتشرشده، توضیح می‌دهیم چه چیزی تحریم شد و برای تصمیم‌های مالی شما چه اهمیتی دارد.
چه نهادهایی تحریم شدند؟
| نهاد / فرد | توضیح طبق بیانیه خزانه‌داری آمریکا |
|---|---|
| بانک بین‌المللی جزیره (کیش) | بانک «برون‌مرزی» وابسته به بانک ملت |
| بانک بین‌المللی چابهار برون‌مرزی | بانک برون‌مرزی وابسته به بانک شهر |
| بانک بین‌المللی توسعه برای سرمایه‌گذاری و تأمین مالی (عراق) | متهم به فراهم کردن دسترسی به دلار؛ مجوز موقت برای پایان دادن به معاملات با آن تا ۸ آبان (۳۰ اکتبر) صادر شد |
| چهار صرافی | صرافی‌های حسینی پارسا (قشم)، باوی و شرکا، نجف‌زاده و جلالی؛ متهم به جابه‌جایی ده‌ها تا صدها میلیون دلار برای شبکه‌های مالی پنهان |
| هفت کارمند «فراب سروش آفاق قشم» | شرکت وابسته به بانک شهر که پیش‌تر تحریم شده بود؛ به همراه یک شرکت هنگ‌کنگی |
| یک واسطه فروش نفت و دو شرکت مرتبط | شامل شرکت توسعه‌دهنده پالایشگاه میعانات گازی فرزانگان در بوشهر |
| بانک بیکسا (کوبا) | توسط وزارت خارجه آمریکا، به دلیل ارائه خدمات به بانک کارآفرین از سال ۲۰۲۲ |
نکته مهم این است که خود بانک ملت و بانک شهر در این بسته به‌عنوان نهاد جدید نام برده نشده‌اند؛ هدف، شرکت‌ها و بانک‌های وابسته‌ای است که در مناطق آزاد یا خارج از کشور فعالیت ارزی دارند. خزانه‌داری آمریکا در بیانیه خود می‌گوید این بانک‌های برون‌مرزی با مجوز بانک مرکزی در مناطق آزاد تجاری و با ارز فعالیت می‌کنند.
چرا این بسته با تحریم‌های قبلی فرق دارد؟
بیشتر بسته‌های ماه‌های اخیر روی نفت، کشتیرانی و خریداران نفت متمرکز بود. این بار تمرکز روی «لوله‌کشی» مالی است؛ یعنی همان بانک‌ها و صرافی‌هایی که پول حاصل از صادرات یا تجارت را جابه‌جا و به ارز قابل استفاده تبدیل می‌کنند. این موضوع وقتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که طبق برآورد شرکت ردیابی نفتکش ورتکسا (به نقل از رویترز)، صادرات مشاهده‌شده نفت خام ایران در مهر به صفر رسیده است؛ هرچند این برآورد به این معنا نیست که هیچ درآمد ارزی دیگری وجود ندارد. درباره پیامد بودجه‌ای توقف صادرات نفت، پیش‌تر در گزارش نفت صفر، بودجه در تنگنا توضیح داده‌ایم.
از دید اقتصادی، تحریم یک صرافی یا بانک واسطه معمولاً به معنای قطع کامل تجارت نیست؛ اما هر کانالی که بسته می‌شود، معمولاً جایگزین آن گران‌تر، کندتر یا پرریسک‌تر است. این هزینه در نهایت در قیمت کالای وارداتی، کارمزد انتقال پول و انتظارات بازار ارز خود را نشان می‌دهد.
بانک مرکزی چه می‌گوید؟
- رد ادعای فروپاشی: عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در حاشیه نشست‌های صندوق بین‌المللی پول در بانکوک گفت ادعای فروپاشی اقتصاد ایران «توهم» است و اولویت‌های بانک مرکزی را مهار تورم، تثبیت انتظارات تورمی، حفظ ثبات مالی و تداوم کار نظام بانکی و پرداخت اعلام کرد.
- کند شدن رشد نقدینگی: به گفته همتی، رشد دوازده‌ماهه نقدینگی از ۵۶٫۴ درصد در خرداد به ۵۱٫۶ درصد در شهریور رسیده و رشد ماهانه شهریور ۱٫۳ درصد بوده است.
- شبکه‌های پرداخت منطقه‌ای: وحید ماجد، معاون سیاست‌گذاری پولی بانک مرکزی، همان روز ۲۳ مهر در میزگرد اوراسیا از آمادگی ایران برای اتصال شبکه پرداخت کشور به شبکه‌های پرداخت شرکای تجاری خبر داد؛ نمونه قبلی این مسیر، اتصال شتاب به شبکه «میر» روسیه است. او گفت فقط در شهریور بیش از ۴٫۸ میلیارد تراکنش به ارزش حدود ۴ هزار و ۴۱۰ همت در شبکه کارتی کشور انجام شده است.
- مداخله ارزی: بانک مرکزی پیش‌تر از عرضه تا ۲ میلیارد دلار به بازار خبر داده بود (جزئیات در گزارش عرضه اسکناس بانک مرکزی).
بازار ارز پیش از این خبر کجا بود؟
به گزارش منابع بازار، دلار آزاد اوایل مهر از ۲۷۰ هزار تومان عبور کرد و تا حدود ۲۷۲ هزار تومان هم رفت، اما پس از اعلام عرضه ارز از سوی بانک مرکزی تا ۲۱ مهر به حدود ۲۶۰ هزار تومان برگشت. صبح پنجشنبه ۲۳ مهر، پیش از اعلام تحریم‌ها، دلار آزاد حدود ۲۶۳ هزار و ۹۰۰ تومان و دلار صرافی بانک ملی حدود ۱۳۰ هزار و ۹۰۰ تومان معامله می‌شد؛ یعنی شکاف دو نرخ همچنان نزدیک به دو برابر است. اینکه بسته تازه چقدر روی انتظارات اثر بگذارد، به واکنش معامله‌گران در روزهای آینده و البته به اخبار مذاکرات بستگی دارد؛ موضوعی که پیش‌تر در گزارش قفل بازار ارز در بلاتکلیفی مذاکرات به آن پرداختیم.
این خبر برای شما چه معنایی دارد؟
اگر مشتری بانک ملت یا بانک شهر هستید
خدمات روزمره مثل کارت، کارت‌به‌کارت، پایا و ساتنا و وام‌های ریالی روی شبکه داخلی انجام می‌شود و نهادهای تحریم‌شده این بسته، شرکت‌ها و بانک‌های وابسته برون‌مرزی هستند، نه شعب داخلی. در منابعی که بررسی کردیم، گزارشی از اختلال در خدمات داخلی این دو بانک منتشر نشده بود. وام‌های این بانک‌ها را می‌توانید در صفحه‌های بانک ملت و بانک شهر ویکی‌کردیت ببینید.
اگر واردکننده یا صاحب کسب‌وکار هستید
- اگر برای پرداخت ارزی با یکی از صرافی‌ها یا واسطه‌های نام‌برده کار می‌کنید، وضعیت حواله‌های در جریان را همین حالا پیگیری کنید و برای مسیر جایگزین برنامه داشته باشید.
- در قراردادهای فروش، بند تعدیل قیمت برای هزینه انتقال و نرخ ارز را جدی بگیرید؛ هزینه هر کانال جایگزین ممکن است بیشتر باشد.
- برای سرمایه در گردش، ابزارهایی مثل اوراق گام و برات الکترونیکی را هم در کنار وام نقدی بررسی کنید.
اگر برای دانشجو یا خانواده در خارج پول می‌فرستید
- فقط از صرافی‌های دارای مجوز و با رسید رسمی استفاده کنید و به یک مسیر واحد وابسته نباشید.
- زمان‌بندی را با حاشیه چندروزه ببندید؛ در دوره‌های فشار تحریمی، تأخیر و افزایش کارمزد شایع‌تر است.
- به پیشنهادهای «انتقال سریع با نرخ بهتر» در فضای مجازی، بدون شناخت طرف مقابل، اعتماد نکنید.
اگر پس‌انداز دارید یا وام گرفته‌اید
- تصمیم خرید و فروش ارز و طلا را بر اساس یک تیتر نگیرید؛ تجربه مهر نشان داد بازار پس از هیجان اولیه می‌تواند به عقب برگردد. درباره گزینه‌های رسمی نگهداری ارز، گزارش صندوق‌های ارزی را ببینید.
- در شرایط تورم بالا، وام ریالی با نرخ ثابت برای کسی که درآمد پایدار دارد، به مرور سبک‌تر می‌شود؛ اما بزرگ‌ترین ریسک، کاهش یا قطع درآمد در رکود است. قسط را بیش از حدود یک‌سوم درآمد نگیرید.
- از هرگونه بدهی یا تعهد وابسته به نرخ ارز، اگر درآمد ارزی ندارید، پرهیز کنید.
- برای مقایسه شرایط وام‌های فعلی بانک‌ها، از فهرست وام‌های ویکی‌کردیت استفاده کنید.
جمع‌بندی
بسته ۲۳ مهر نشان می‌دهد فشار تحریم از «فروش نفت» به «جابه‌جایی پول» گسترش یافته است: بانک‌های برون‌مرزی، یک بانک عراقی و صرافی‌هایی که به گفته آمریکا کانال دسترسی به دلار بودند. بانک مرکزی در مقابل بر کنترل نقدینگی، مداخله ارزی و توسعه پیوند شبکه‌های پرداخت با شرکای تجاری تکیه کرده است. برای خانوارها، پیام اصلی احتیاط است، نه هراس: هزینه و زمان انتقال پول ممکن است بیشتر شود، بازار ارز به اخبار حساس می‌ماند و بهترین دفاع، بودجه‌بندی با حاشیه اطمینان، پرهیز از تصمیم هیجانی و تکیه بر کانال‌های رسمی است.
این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و توصیه خرید، فروش یا سرمایه‌گذاری نیست. ارقام بازار ارز غیررسمی است و ممکن است با منابع دیگر تفاوت داشته باشد.