در ماه‌هایی که دلار بازار آزاد در محدوده ۲۶۰ تا ۲۷۰ هزار تومان نوسان می‌کند و بسیاری از خانوارها بخشی از پس‌اندازشان را به اسکناس دلار تبدیل کرده‌اند، یک سؤال ساده مطرح است: این دلارها در کمد یا صندوق امانات چه بازدهی دارند؟ پاسخ تقریباً همیشه «صفر» بوده است. بازار سرمایه حالا با ابزاری تازه به نام صندوق درآمد ثابت ارزی می‌خواهد این معادله را تغییر دهد.
خبر تازه: «کیمیا» دومین صندوق ارزی کشور
مرکز نظارت بر صندوق‌های سرمایه‌گذاری سازمان بورس و اوراق بهادار روز یکشنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۵ مجوز پذیره‌نویسی صندوق «در دارایی‌های ارزی با درآمد ثابت ارزی ملی کیمیا» را صادر کرد. مدیریت این صندوق با شرکت تأمین سرمایه کیمیا (نماد تکیمیا) است که صدور مجوز را در کدال اطلاع‌رسانی کرده است.
- مهلت پذیره‌نویسی: یک ماه از تاریخ نامه مجوز؛ تمدید آن فقط با اطلاع قبلی به سازمان بورس ممکن است.
- ظرفیت: حداقل ۱۰۰ هزار و حداکثر یک میلیون واحد سرمایه‌گذاری؛ سقف واحدهای قابل پذیره‌نویسی برای عموم ۹۹۰ هزار واحد اعلام شده است.
- جزئیات اجرایی: تا زمان نگارش این مطلب، تاریخ دقیق شروع، بانک عامل و شعب پذیره‌نویس به‌طور رسمی اعلام نشده و باید منتظر اعلامیه پذیره‌نویسی ماند.
تجربه اول: مانا ملت در دو هفته پر شد
نخستین صندوق ارزی کشور، «مانا ملت»، از ۲۵ شهریور در شعب منتخب ارزی بانک ملت پذیره‌نویسی شد و به گفته مدیرعامل تأمین سرمایه بانک ملت، تا ۹ مهر ۱۰۰ درصد ظرفیت ۱۰ میلیون دلاری خود را جذب کرد. نکته جالب، ترکیب سرمایه‌گذاران بود: حدود ۹۰ درصد منابع از سرمایه‌گذاران خرد و با منشأ اسکناس و تنها ۱۰ درصد از محل حواله ارزی تأمین شد. یعنی دقیقاً همان دلارهای خانگی که این ابزار برای جذبشان طراحی شده بود، به صندوق آمدند.
اندازه مانا ملت با مجوز سازمان بورس تا ۵۰ میلیون دلار قابل افزایش است و بیش از آن به مجوز بانک مرکزی نیاز دارد. مجوز صندوق دوم، نشان می‌دهد سیاست‌گذار این مسیر را جدی گرفته است.
صندوق ارزی دقیقاً چطور کار می‌کند؟
بر اساس مشخصات اعلام‌شده برای مانا ملت (که الگوی صندوق‌های بعدی هم خواهد بود)، سازوکار به این شکل است:
- دلار وارد، دلار خارج: سرمایه‌گذار با حساب ارزی دلاری فعال، دلار (اسکناس یا حواله) را به صندوق منتقل می‌کند و هنگام خروج هم اصل و سود را به دلار می‌گیرد. ورود و خروج ریالی در کار نیست.
- حداقل ورود ۱۰۰ دلار: ارزش مبنای هر واحد ۱۰ دلار و حداقل خرید ۱۰ واحد است.
- سود داخل قیمت واحد: سود به‌صورت دوره‌ای واریز نمی‌شود؛ روزشمار در ارزش واحدها انباشته می‌شود و هنگام ابطال، همراه اصل سرمایه پرداخت می‌شود.
- محل سرمایه‌گذاری: اوراق مرابحه و سلف ارزی، تنزیل اعتبارات اسنادی خارجی و گواهی سپرده و سپرده‌های ارزی نزد بانک‌ها؛ به گفته مدیر صندوق، منابع وارد معاملات سفته‌بازانه ارزی نمی‌شود.
- صدور و ابطال، نه تابلوی بورس: این صندوق‌ها مثل ETFها روی تابلو معامله نمی‌شوند. صدور واحد حداکثر یک روز کاری و پرداخت وجه ابطال حداکثر ۶ روز کاری بعد از درخواست انجام می‌شود.
- جریمه خروج زودهنگام: ابطال کمتر از ۷ روز ۰٫۵ درصد و بین ۷ تا ۱۵ روز ۰٫۲۵ درصد کارمزد دارد.
- مزایای جانبی: معافیت مالیاتی، وجود ضامن نقدشوندگی (در مانا ملت، خود بانک ملت) و امکان توثیق واحدها برای دریافت تسهیلات بانکی.
۵ درصد سود یعنی چه؟ مهم‌ترین سوءتفاهم
مدیر صندوق مانا ملت بازده پیش‌بینی‌شده ماه‌های نخست را حدود ۵ درصد سالانه به دلار اعلام کرده است؛ رقمی که تضمین‌شده نیست. مهم‌تر از آن، این ۵ درصد هیچ ربطی به گران شدن دلار در برابر ریال ندارد. یک مثال ساده:
اگر ۱۰ هزار دلار وارد صندوق کنید و بازده ۵ درصدی محقق شود، پس از یک سال حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ دلار دارید. اگر همان ۱۰ هزار دلار را در خانه نگه داشته بودید، همچنان ۱۰ هزار دلار داشتید. در هر دو حالت، از افزایش نرخ دلار در برابر ریال به یک اندازه منتفع می‌شوید؛ تفاوت فقط همان ۵۰۰ دلار اضافه است. به بیان دیگر، صندوق ارزی ابزار «نگهداری بهتر دلار» است، نه ابزار «سود بردن از دلار».
برای مقایسه، صندوق‌های درآمد ثابت ریالی بازده اسمی بسیار بالاتری دارند، اما با تورم نقطه‌ای بالای ۸۰ درصد، بازده واقعی آنها منفی است و در برابر جهش ارزی محافظتی ایجاد نمی‌کنند. صندوق ارزی برعکس است: بازده اسمی کم، اما ارزش دارایی به دلار حفظ می‌شود.
چرا دولت و بانک مرکزی این ابزار را می‌خواهند؟
برآوردها از حجم اسکناس ارزی در دست خانوارها همیشه بالا بوده و در شرایط فعلی، با فروش اسکناس دلار از سوی بانک مرکزی (با سقف ۱۰ هزار دلار برای هر خانوار) این حجم بیشتر هم شده است. هر دلاری که در خانه می‌ماند، برای اقتصاد «راکد» است. صندوق ارزی این منابع را بدون تغییر ماهیت ارزی، به چرخه رسمی برمی‌گرداند تا صرف تأمین مالی ارزی واردات و تجارت (از طریق تنزیل اعتبارات اسنادی و اوراق ارزی) شود. در دوره‌ای که درآمدهای نفتی و دسترسی به ارز خارجی تحت فشار است، حتی چند ده میلیون دلار منابع داخلی هم برای سیستم بانکی ارزشمند است.
ریسک‌هایی که باید جدی گرفت
- ریسک تسویه ارزی: مهم‌ترین سؤال سرمایه‌گذاران این است که در زمان ابطال، آیا بانک واقعاً دلار تحویل می‌دهد و آیا امکان دریافت اسکناس وجود دارد؟ طبق اطلاعیه مانا ملت، وجه به همان شکل ورود (اسکناس یا حواله) بازپرداخت می‌شود، اما تجربه سال‌های گذشته با سپرده‌های ارزی باعث شده بخشی از مردم به این وعده‌ها با احتیاط نگاه کنند.
- ریسک مقرراتی: مقررات ارزی ایران بارها و ناگهانی تغییر کرده است؛ هر تغییر در قواعد برداشت یا انتقال ارز می‌تواند روی صندوق اثر بگذارد.
- ریسک بازده: «درآمد ثابت» به معنای سود قطعی نیست و بازده واقعی ممکن است کمتر از ۵ درصد باشد.
- نقدشوندگی محدود: خروج تا ۶ روز کاری زمان می‌برد؛ برای کسی که ممکن است فوراً به پول نیاز داشته باشد، مناسب نیست.
برای چه کسی مناسب است؟
صندوق ارزی بیشتر به درد کسی می‌خورد که از قبل دلار دارد و قصد دارد آن را میان‌مدت یا بلندمدت نگه دارد؛ مثلاً برای هزینه تحصیل یا سفر آینده، یا بخشی از پس‌انداز که نمی‌خواهد آن را ریالی کند. برای این افراد، صندوق ریسک سرقت و نگهداری اسکناس را کم می‌کند و یک بازده دلاری کوچک اضافه می‌کند. اما کسی که ریال دارد و فقط می‌خواهد از گرانی دلار سود ببرد، از این صندوق چیزی بیشتر از نگهداری مستقیم دلار به دست نمی‌آورد؛ و کسی که به نقدشوندگی فوری نیاز دارد، باید گزینه‌های دیگر را بررسی کند.
جمع‌بندی
پر شدن سریع مانا ملت و صدور مجوز صندوق کیمیا نشان می‌دهد تقاضا برای «سرمایه‌گذاری دلاری» در ایران واقعی است. این صندوق‌ها معجزه نمی‌کنند و سود هیجان‌انگیزی هم ندارند؛ ارزششان در این است که دلار راکد را با حدود ۵ درصد بازده سالانه دلاری و در یک بستر نظارت‌شده نگه می‌دارند. آزمون اصلی اعتماد، اولین موج ابطال‌ها خواهد بود: اگر سرمایه‌گذاران دلارشان را سر موعد و بی‌دردسر پس بگیرند، می‌توان انتظار داشت صندوق‌های ارزی به یکی از پرطرفدارترین ابزارهای بازار سرمایه تبدیل شوند.
این مطلب صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد و توصیه سرمایه‌گذاری نیست. پیش از سرمایه‌گذاری، امیدنامه و اعلامیه رسمی پذیره‌نویسی هر صندوق را مطالعه کنید.