صندوق بین‌المللی پول روز سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵ (۱۳ اکتبر ۲۰۲۶) گزارش فصلی «چشم‌انداز اقتصاد جهانی» را با عنوان «تاب‌آوری زیر فشار، انتخاب‌های فوری» منتشر کرد. در این گزارش، پیش‌بینی رشد اقتصادی ایران برای سال ۲۰۲۶ از منفی ۵٫۴ درصد (برآورد تیرماه) به منفی ۷٫۶ درصد کاهش یافته است. این یعنی اقتصاد ایران، پس از افت حدود ۱٫۵ درصدی سال قبل، دومین سال پیاپی کوچک شدن را تجربه می‌کند؛ آن هم با شدتی بسیار بیشتر از منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی که برای آن تنها افت ۰٫۳ درصدی پیش‌بینی شده است.
اعداد اصلی گزارش برای ایران
- رشد اقتصادی ۲۰۲۶: منفی ۷٫۶ درصد (در برابر رشد ۳٫۱ درصدی اقتصاد جهان)
- تورم ۲۰۲۶: ۷۸٫۶ درصد
- نرخ بیکاری ۲۰۲۶: ۹٫۲ درصد (از حدود ۷٫۵ درصد در سال قبل)
- چشم‌انداز ۲۰۲۷: رشد مثبت ۳٫۶ درصد، تورم ۴۲ درصد و بیکاری ۹ درصد
صندوق آمار ایران را بر مبنای سال مالی ایرانی گزارش می‌کند؛ بنابراین «۲۰۲۶» در این گزارش تقریباً همان سال ۱۴۰۵ است. طبق گزارش رسانه‌ها، سناریوی بهبود ۲۰۲۷ بر این فرض استوار است که تردد در تنگه هرمز تا حدود اسفند ۱۴۰۵ عادی شود؛ پس این عدد بیشتر یک «سناریوی مشروط» است تا وعده بازگشت قطعی رونق.
آمار داخلی هم همین را می‌گوید: افت ۱۰ درصدی در بهار
پیش‌بینی صندوق از آمار رسمی داخلی فاصله زیادی ندارد. مرکز آمار ایران ماه گذشته اعلام کرد تولید ناخالص داخلی در بهار ۱۴۰۵ نسبت به بهار سال قبل ۱۰ درصد کوچک شده؛ شدیدترین افت فصلی در ۱۵ سال اخیر. ترکیب این افت مهم‌تر از خود عدد است:
- نفت و گاز: منفی ۲۶٫۴ درصد
- صنعت و معدن: منفی ۱۴٫۷ درصد
- خدمات: منفی ۴٫۸ درصد
- کشاورزی: مثبت ۲٫۳ درصد (تنها بخش رو به رشد)
- رشد بدون نفت: منفی ۴٫۶ درصد
- مصرف خانوار: منفی ۴ درصد؛ صادرات کالا و خدمات حدود ۳۶ درصد و واردات حدود ۱۵ درصد کمتر
رشد منفی ۴٫۶ درصدی بخش غیرنفتی نشان می‌دهد رکود فقط مسئله فروش نفت نیست؛ کارخانه‌ها، معادن و بخشی از خدمات هم کوچک شده‌اند. طبق داده‌های شرکت کپلر، در تمام شهریورماه هیچ محموله نفت خام یا میعاناتی از ایران بارگیری نشده که سابقه نداشته است؛ همین موضوع هم درآمد ارزی و هم بودجه دولت را زیر فشار گذاشته است.
«رکود تورمی» یعنی چه و چرا سخت‌ترین ترکیب است؟
در یک رکود معمولی، تقاضا کم می‌شود و معمولاً تورم هم آرام‌تر می‌شود. اما وقتی رکود از سمت عرضه می‌آید (محدودیت صادرات و واردات، گران شدن ارز و هزینه حمل، کمبود مواد اولیه)، تولید کم می‌شود و قیمت‌ها هم‌زمان بالا می‌روند. نتیجه همان چیزی است که اعداد صندوق نشان می‌دهند: اقتصادی کوچک‌تر با قیمت‌هایی که تقریباً هر سال نزدیک به دو برابر می‌شوند. یادآوری کنیم که تورم نقطه‌ای شهریور طبق آمار رسمی ۸۳٫۸ درصد بود؛ یعنی رقم ۷۸٫۶ درصد صندوق، بدبینانه نیست.
برای خانوار، رکود تورمی دو ضربه هم‌زمان دارد: درآمد واقعی به‌خاطر تورم آب می‌رود و هم‌زمان امنیت شغلی و فرصت درآمد اضافه به‌خاطر رکود کمتر می‌شود. کاهش ۴ درصدی مصرف خانوار در بهار، اولین نشانه همین فشار است.
کدام شغل‌ها و کسب‌وکارها آسیب‌پذیرترند؟
بر اساس ترکیب آمار بهار، فشار اصلی روی صنایع وابسته به مواد اولیه وارداتی، زنجیره نفت و پتروشیمی، حمل‌ونقل و لجستیک، و خدماتی است که به هزینه‌های غیرضروری خانوار وابسته‌اند (مثل رستوران، گردشگری و کالاهای بادوام). در مقابل، کشاورزی و کسب‌وکارهای مرتبط با کالاهای ضروری نسبتاً مقاوم‌تر بوده‌اند. پیش‌بینی بیکاری ۹٫۲ درصد شاید در نگاه اول بزرگ به نظر نرسد، اما در دوره‌های رکود، بخش بزرگی از فشار به شکل کاهش ساعت کار، تعویق حقوق و کوچ به مشاغل غیررسمی ظاهر می‌شود که در نرخ رسمی بیکاری کامل دیده نمی‌شود.
صندوق برای سیاست‌گذار چه توصیه‌ای دارد؟
در فصل دوم همین گزارش که به «بحران‌های هزینه زندگی» اختصاص دارد، صندوق نتیجه می‌گیرد که یارانه‌های نقدی هدفمند و موقت مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین راه حمایت از خانوارهای آسیب‌پذیر است؛ در حالی که سیاست‌های سرکوب قیمت می‌توانند ۳ تا ۲۲ برابر منابع مالی بیشتری مصرف کنند و وقتی جای مالی دولت محدود است، عملاً بی‌اثر شوند. این بحث برای ایران که هم‌زمان کالابرگ، ارز ترجیحی و قیمت‌گذاری دستوری را تجربه می‌کند، کاملاً مصداق دارد؛ به‌ویژه وقتی درآمد نفتی دولت تقریباً متوقف شده است.
توصیه‌های کاربردی برای خانوارها
- بودجه را بر اساس نیاز ضروری بازچینی کنید: با تورم نزدیک ۸۰ درصد، هر هزینه‌ای که می‌توان به تعویق انداخت، باید بازبینی شود؛ اما خرید هیجانی و انبار کردن کالا هم راه‌حل نیست.
- درباره وام هوشمند تصمیم بگیرید: وقتی تورم بسیار بالاتر از نرخ سود وام است، وام با سود ثابت در عمل «ارزان» است؛ اما فقط اگر درآمد شما برای پرداخت اقساط پایدار باشد. در دوره رکود، ریسک اصلی وام نه نرخ سود، بلکه قطع یا کاهش درآمد است. قبل از دریافت وام، سناریوی چند ماه کاهش درآمد را هم حساب کنید و قسط را بیشتر از حدود یک‌سوم درآمد ماهانه نگیرید.
- صندوق اضطراری داشته باشید: در رکود، داشتن پس‌انداز نقدشونده برای سه تا شش ماه هزینه ضروری، از هر سرمایه‌گذاری پربازده مهم‌تر است.
- سپرده بانکی را بدون برنامه نگه ندارید: سود سپرده‌ها با این سطح تورم بازده واقعی منفی دارد. تنوع‌بخشی بین ابزارهای رسمی (مثل صندوق‌های درآمد ثابت، طلا و صندوق‌های کالایی) ریسک را پخش می‌کند؛ ولی بخشی را برای نیازهای کوتاه‌مدت نقد نگه دارید.
- مهارت و درآمد دوم: در اقتصادی که کوچک می‌شود، مهارت‌هایی که در بخش‌های مقاوم‌تر (کالاهای ضروری، کشاورزی، خدمات دیجیتال و صادرات خدمات) خریدار دارند، بیمه‌ای برای درآمد خانوار است.
توصیه برای کسب‌وکارهای کوچک
- سرمایه در گردش و نقدینگی را در اولویت قرار دهید و از فروش اعتباری طولانی بدون ضمانت معتبر پرهیز کنید.
- بدهی با نرخ ثابت در تورم بالا سبک‌تر می‌شود، اما بدهی کوتاه‌مدت با فروش در حال کاهش، خطرناک است.
- قیمت‌گذاری را منظم و شفاف به‌روز کنید تا هم زیان ندهید و هم مشتری را از دست ندهید.
جمع‌بندی
پیش‌بینی تازه صندوق بین‌المللی پول تصویر روشنی می‌سازد: ایران در سال ۱۴۰۵ با رکود عمیق و تورم بسیار بالا روبه‌روست و حتی سناریوی بهبود سال آینده به عادی شدن مسیرهای تجاری و صادرات گره خورده است. برای خانوارها، این دوره زمان تصمیم‌های محافظه‌کارانه است: حفظ درآمد، کنترل اقساط، نگه داشتن پس‌انداز اضطراری و پرهیز از ریسک‌های هیجانی. اعداد صندوق قطعی نیستند و با هر تحول سیاسی و تجاری می‌توانند تغییر کنند، اما جهت کلی آن‌ها با آمار رسمی داخلی هم‌خوان است.
این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و توصیه سرمایه‌گذاری نیست.